Osoba, która ze względu na swoją sytuację finansową nie jest w stanie opłacić adwokata lub radcy prawnego, mającego reprezentować ją podczas postępowania, może ubiegać się o przydzielenie prawnika z urzędu. Jakie warunki należy spełniać, aby sąd przydzielił stronie postępowania adwokata z urzędu? Gdzie i jak złożyć wniosek? Odpowiedzi znajdują się w poniższym poradniku.
Kiedy można otrzymać adwokata z urzędu?
Skorzystanie z pomocy prawnika przydzielonego przez urząd jest możliwe wyłącznie w sprawach postępowania karnego, cywilnych oraz przed sądem administracyjnym. W polskim systemie prawnym pomoc adwokata z urzędu przysługuje osobom, które ze względu na sytuację materialną nie są w stanie ponieść kosztów prywatnej reprezentacji. Przydzielenie adwokata odbywa się na podstawie wniosku złożonego przez osobę uprawnioną, która musi wykazać, że jej dochody nie pozwalają na opłacenie prywatnej pomocy prawnej. Organy odpowiedzialne za przydział adwokata dokonują oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy, co gwarantuje, że pomoc trafia do osób rzeczywiście jej potrzebujących.
Kto może starać się o przydzielenie adwokata z urzędu?
O przyznanie prawnika z urzędu może ubiegać się każdy, jednak sąd niekoniecznie musi rozpatrzyć każdy wniosek pozytywnie. Bardzo duże szanse na przyznanie bezpłatnego adwokata ma osoba, która ze względu na sytuację finansową została zwolniona z ponoszenia kosztów sądowych.
Wniosek o prawnika z urzędu może złożyć również osoba fizyczna, która opłaca koszty sądowe, jednak powinna dołączyć do niego oświadczenie (na urzędowym formularzu wg ustalonego wzoru), iż nie jest w stanie pozwolić sobie na skorzystanie z usług płatnego adwokata lub radcy prawnego, nie pogarszając przy tym sytuacji materialnej zarówno swojej, jak i swojej rodziny. W takim przypadku do oświadczenia należy dołączyć stosowne dokumenty potwierdzające obecną sytuację finansową.
W przypadku osób prawnych, chcących skorzystać z usług adwokata z urzędu, do wniosku należy dołączyć zaświadczenie o braku wystarczających środków finansowych na opłacenie usług adwokata lub radcy prawnego.
Kiedy prawnik z urzędu przydzielany jest bez wniosku?
Istnieją sytuacje, w których strona postępowania otrzymuje prawnika z urzędu bez konieczności składania wniosku. Adwokat z urzędu zostanie przydzielony oskarżonemu lub podejrzanemu, który nie ustali obrońcy z wyboru i spełnia jeden z warunków:
- nie ukończył 18 lat,
- jest głuchy, niemy lub niewidomy,
- zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy jego zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem nie była w czasie popełnienia tego czynu wyłączona, lub w znacznym stopniu ograniczona,
- zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy stan jego zdrowia psychicznego pozwala na udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny,
- sąd uzna udział obrońcy za niezbędny ze względu na inne okoliczności utrudniające obronę,
- bierze udział w postępowaniu przed sądem okręgowym i zarzucono mu zbrodnię.
Obowiązki adwokata z urzędu
Głównym obowiązkiem adwokata przydzielonego przez sąd jest reprezentowanie strony aż do prawomocnego zakończenia postępowania lub śmierci strony, chyba że sąd zadecyduje, że obowiązek reprezentowania wygaśnie wcześniej.
Wniosek o przyznanie adwokata z urzędu
Aby strona mogła skorzystać z usług adwokata przydzielanego przez sąd, musi złożyć odpowiedni wniosek na piśmie lub ustnie.
Wymagane dokumenty
Do wniosku o przyznanie adwokata z urzędu należy dołączyć:
- wypełnione oświadczenie o sytuacji majątkowej i rodzinnej,
- zaświadczenie o zarobkach i zatrudnieniu lub wypełniony PIT – w celu potwierdzenia informacji zawartych w oświadczeniu o sytuacji majątkowej,
- oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym,
- wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych (opcjonalnie) – jeżeli strona nie wnioskowała o to wcześniej. Umorzenie opłat sądowych często zwiększa szanse na pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie adwokata z urzędu.
Ile kosztuje złożenie wniosku o adwokata z urzędu?
Złożenie wniosku jest bezpłatne. Opłaty za adwokata lub radcę prawnego ponosi Skarb Państwa po prawomocnym zakończeniu sprawy lub przeciwnik procesowy tej strony.
Gdzie złożyć wniosek o prawnika z urzędu?
Wniosek o przyznanie darmowego adwokata należy złożyć w sądzie, w którym zostanie wytoczone lub już toczy się postępowanie. Jeśli osoba fizyczna nie ma miejsca zamieszkania odpowiadającego siedzibie tego sądu, może złożyć wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego w sądzie rejonowym właściwym ze względu na miejsce swego zamieszkania, który niezwłocznie przesyła ten wniosek właściwemu sądowi.
Sposób złożenia wniosku
- w biurze podawczym sądu,
- ustnie do protokołu,
- nadanie wniosku wraz z załącznikami w formie przesyłki poleconej
lub
- nadanie wniosku wraz z załącznikami za pośrednictwem:
- dowództwa jednostki wojskowej (dot. żołnierza),
- administracji zakładu karnego (dot. osoby pozbawionej wolności),
- kapitana statku (dot. członka załogi polskiego statku morskiego).
Czy można się odwołać od decyzji sądu?
Jeżeli sąd odrzuci wniosek o przyznanie adwokata z urzędu, strona nie może ponownie domagać się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, powołując się na te same okoliczności, które stanowiły uzasadnienie oddalonego wniosku. Jeżeli to zrobi, wniosek ponownie zostanie oddalony, a strona utraci prawo do składania odwołania. Należy zatem sporządzić nowy wniosek i powołać się na inne okoliczności, które potwierdzają potrzebę otrzymania adwokata z urzędu. Decyzja nie podlega zaskarżeniu.
Czy można wybrać konkretnego adwokata?
Po pozytywnym rozpatrzeniu wniosku przez sąd wnioskujący zwraca się do właściwej Okręgowej Rady Adwokackiej lub Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych o wyznaczenie prawnika, który będzie reprezentował stronę. Nie musi być to losowa osoba – jeżeli strona wie, że wybrany adwokat specjalizuje się właśnie w wybranym zagadnieniu lub współpracował już z nim wcześniej, może umieścić taką informację we wniosku. Nie oznacza to jednak, że wskazany prawnik na pewno zostanie przydzielony do sprawy – jest to wyłącznie sugestia dla rady adwokackiej.
Ile się czeka na przyznanie adwokata z urzędu?
Rada Adwokacka lub Rada Okręgowej Izby Radców Prawnych wyznacza adwokata lub radcę prawnego niezwłocznie, nie później niż w terminie dwóch tygodni od wystosowania przez sąd prośby o wyznaczenie prawnika z urzędu.
Podstawa prawna
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 roku – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1568, 1841, z 2025 r. poz. 620, 1172, 1302, 1518, 1661, z 2026 r. poz. 26),
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 roku – Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 46, 304, 1178, 1420, 1872, z 2026 r. poz. 187),
- Ustawa z dnia 17 grudnia 2004 r. o prawie pomocy w postępowaniu w sprawach cywilnych prowadzonym w państwach członkowskich Unii Europejskiej oraz o prawie pomocy w celu ugodowego załatwienia sporu przed wszczęciem takiego postępowania (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 284),
- Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1228, z 2026 r. poz. 346),
- Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 kwietnia 2010 r. w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego (t.j. Dz. U. z 2015 r. poz. 526),
- Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 marca 2016 r. w sprawie sposobu uiszczania opłat sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 923),
- Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 czerwca 2019 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 867).
